پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١ - انقلاب اسلامي و حوزهي نفوذ خارجي - ملکوتیان مصطفی
انقلاب اسلامي و حوزهي نفوذ خارجي
ملکوتیان مصطفی
همهي انقلابها بسته به شرايط بينالمللي و نوع و ماهيت خود، بر مسايل منطقهاي و جهاني تأثير ميگذارند. در يك پژوهش كه توسط «پيتريم سوروكين» در دههي ١٩٣٠ دربارهي انقلابها و اغتشاشات اروپايي از گذشته تا همين دهه صورت گرفت، مشخص شد كه تقريبا هيچ انقلابي بدون تأثيرات منطقهاي و جهاني نبوده است. انقلاب اسلامي نيز از اين امر مستثني نيست، با اين توضيح كه ميزان نفوذ بينالمللي و بازتاب اين انقلاب (حتي در قياس با تعدادي از مشهورترين انقلابهاي معاصر) گسترده بوده و موجب ركود كار تعدادي از حركتهاي رهايبخش ملي يا ماركسيستي در جهان اسلام بوده است. بازتاب انقلاب اسلامي ايران را ميتوان در ٧ محور بررسي و خلاصه نمود:
١. نظريههاي سياسي
براي مثال به قول جان فوران، انقلاب اسلامي موجب ايجاد نسل چهارمي از ديدگاهها در مورد انقلاب گرديد كه عوامل علّي متعددي را در تحليل خود وارد ميسازند. البته اين ديدگاهها هنوز كمتر دعوي نظريهپردازي دارند و به ارايه مدلهايي براي انقلابهاي پاياني قرن ٢٠ يعني ايران و نيكاراگوئه اكتفا ميكنند.
به علاوه، انقلاب اسلامي و پيروزي آن بر يك دولتمقتدر، موجب تقويت انديشههاي پستمدرنيستي گرديده است، به گونهاي كه ميشل فوكو آن را يك انقلاب پستمدرن خوانده است. زيرا وقوع انقلاب اسلامي بر اين كه قدرت در اجزاي اجتماعي پراكنده است و فقط در نيروهاي مسلح نهفته نيست و اين كه تاريخ از پيوستگي - كه افرادي مانند «فرانسيس فوكوياما» در «پايان تاريخ» گفتهاند و مسير همهي ملتها را به سوي ليبرال دمكراسي ميدانند - برخودار نيست، تأكيد ميكند.
از سوي ديگر، وقوع انقلاب اسلامي موجب اهتمام گسترده در محافل علمي و اطلاعاتي جهان براي شناخت اين انقلاب، اسلام و به ويژه تشيع گرديده است.
٢. تغييرات فرهنگي و سياسي در ميان مسلمانان
وقوع انقلاب اسلامي مسلمانان خاموش را برانگيخت. اعتقاد به ضرورت دخالت در سرنوشت خود و مشاركت در مسايل اجتماعي و سياسي نه تنها در جهان اسلام، بلكه حتي در كشورهايي كه داراي اقليتهاي مسلمان هستند، ديده ميشود. به علاوه، چهرهي مسلمانان از شرق آسيا گرفته تا غرب آفريقا و اروپا تغيير كرده و گرايش به رعايت ظواهر اسلامي مانند حجاب براي خانمها و شركت بيشتر در مراسم ديني آشكارا مشاهده ميشود.
٣. استراتژي و اهداف قدرتهاي بزرگ
وقوع انقلاب اسلامي در ايران و خروج ايران از «پيمان سنتو» كه حلقهي اتصال «پيمان ناتو» به «سيتو» بود، به استراتژي جهاني امريكا لطمه زد. علاوه بر اين، انقلاب در كشور ژاندارم امريكا درمنطقه رخ داده بود و اهميت مسأله مشخص است. مبارزهي دايمي امريكا با انقلاب اسلامي بيانگر ميزان ضربهاي است كه اين كشور از وقوع انقلاب ديده است. از سوي ديگر، انقلاب اسلامي موجب جايگزيني حركت هاي اسلامي به جاي حركتهاي ناسيوناليستي يا كمونيستي در جهان اسلام شد و به اين ترتيب زير پاي روسها در جهان اسلام را خالي كرد. به علاوه انقلاب اسلامي در ميان مسلمانان اتحاد شوروي (سابق) نيز تأثير نهاد.
٤. دولتهاي اسلامي
از پس از وقوع انقلاب اسلامي، به دليل سياسي شدن مردم در كشورهاي اسلامي ،تغييرات آشكاري را به ويژه در تعدادي از دولتها ميبينيم. در اردن «اخوانالمسلمين» به كرسيهايي در پارلمان دست يافته است . در لبنان حزبالله در پارلمان نمايندگاني دارد و ديگر از فالانژيستها خبري نيست. دولت پاكستان از زمان «ضياءالحق» خود را يك جمهوري اسلامي ميداند و در سودان قدرت كاملاً در اختيار اسلامگرايان قرار گرفته است. حتي در عربستان و مصر هم نفوذ گرايشات اسلامي در دولت مشاهده ميشود.
٥. حركتهاي رهايي بخش
هر چند تاپيش از انقلاب اسلامي نيز تلاشهايي براي اسلاميزه كردن جامعه و سياست در برخي از كشورهاي اسلامي مانند مصر (سيد قطب) وجود داشت، اما با وقوع انقلاب اسلامي اين حركتها فراگير شد. انقلاب اسلامي موجب تغيير در اهداف و روشهاي برخي حركتها به ويژه در شمال افريقا و ايجاد برخي حركتهاي ديگر شد. اهداف احزاب و نهضتهاي مشهوري مانند حزباللهلبنان، الجهادمصر، جبههي نجاتاسلاميالجزاير، جنبش جهاداسلامي و حماس در فلسطين، جبههي آزادي بخش جزيرةالعرب، حزبالدعوه ومجلساعلاي انقلاب اسلامي عراق، جنبشهاي اسلامي در قفقاز (چچن) و آسياي ميانه، حركتهاي اسلامي در پاكستان و كشمير، جنبشالنهضهي تونس، سازمان جهاني القاعده، بنلادن و غيره مشخص است و احتياج به توضيح ندارد. همگي پس از وقوع انقلاب اسلامي ايران پديد آمدهاند.
٦. گسترش الهيات رهايي بخش در امريكاي لاتين
امريكاي لاتين شامل ٢٠ كشور است كه ١٨ كشور آن تحتِ استعمار مستقيم اسپانيا بودند. مذهب مسيحيت در اين كشورها توسط استعمارگران وارد شد. اين دين در زمان استعمار حافظ منافع آن و پس از استقلال حافظ منافع طبقات حاكم بود. اما از دههي ١٩٦٠ م، بر اثر فشار فقر، مردم به كليساها پناه بردند و آرام آرام كليسا نقش سياسي به عهده گرفت. به گونهاي كه حتي در انقلاب ١٩٧٩ نيكاراگوئه، مذهبيها نيز در كنار ساير مبارزان عليه رژيم سوموزا ميجنگيدند. سوموزا بعدها نوشت كه كشيشها در نيكاراگوئه از انقلاب اسلامي ايران و امام خميني الهام ميگرفتند و حتي ملاقاتهايي با حضرت امام داشتهاند.
امروز پس از وقوع انقلاب اسلامي الهيات رهايي بخش در امريكاي لاتين گسترش بيشتري يافته و برحسب شرايط در برخي كشورها به صورتي خاص آشكار شده و فعاليت ميكند.
٧. سازمانهاي بينالمللي
ايران پس از انقلاب حضور در سازمانهاي بينالمللي را به منظور بيان مواضع و ديدگاههاي خود و دفاع از مسلمانان و محرومان جهان پيگيري كرده است. مواضع ايران تاكنون بر تصميمات سازمانهايي مانند كنفرانس اسلامي (به ويژه اجلاس هشتم سران در تهران)، اوپك (در تثبيت نسبي قيمت نفت)، اكو (گسترش پيمان RCD از ٣ كشور به ١٠ كشوردر١٣٧٦)، يونسكو، غيرمتعهدها و... تأثير نهاده است.